Autizmi nuk identifikohet gjithmonë në fëmijëri. Disa njerëz e zbulojnë në moshë adulte, pasi për vite me radhë kanë pasur vështirësi në marrëdhëniet shoqërore, janë ndier të mbingarkuar nga situata të caktuara ose janë përpjekur të përshtaten me mënyrën se si sillen të tjerët.
Një diagnozë e marrë në moshë adulte mund të sjellë lehtësim, por edhe shumë pyetje. Pse disa situata kanë qenë gjithmonë më të vështira? Pse ndërveprimet shoqërore kërkojnë kaq shumë energji? Dhe çfarë ndryshon pasi kupton se mund të jesh me autizëm?
Çfarë Është Autizmi Në Moshë Adulte?
Çrregullimi i spektrit të autizmit (ASD) është një gjendje neurozhvillimore që ndikon në mënyrën se si një person komunikon, ndërvepron me të tjerët dhe përjeton mjedisin përreth. Ai shoqërohet gjithashtu me interesa të veçanta, sjellje të përsëritura dhe mënyra të ndryshme të përpunimit të stimujve shqisorë.
Autizmi quhet spektër sepse nuk shfaqet në të njëjtën mënyrë te të gjithë. Disa persona kanë nevojë për mbështetje të konsiderueshme në jetën e përditshme, ndërsa të tjerë jetojnë në mënyrë të pavarur, punojnë, studiojnë dhe krijojnë marrëdhënie, por mund të përballen me vështirësi që nuk dallohen lehtë nga të tjerët.
A Mund Të Zhvillohet Autizmi Në Moshë Adulte?
Autizmi lidhet me zhvillimin e hershëm, por nuk identifikohet gjithmonë gjatë fëmijërisë. Për këtë arsye, një person mund të marrë diagnozën në moshën 20, 30, 40 vjeç ose më vonë.
Për shembull, vështirësitë në komunikim mund të jenë interpretuar si ndrojtje, nevoja për rutina si kokëfortësi, ndërsa lodhja pas takimeve shoqërore si mungesë dëshire për të qëndruar me njerëzit.
Për disa persona, diagnoza në moshë adulte bëhet një mundësi për të kuptuar më mirë përvojat e tyre dhe për të gjetur mënyra më të përshtatshme për të përballuar situatat e përditshme.
Cilat Janë Shenjat E Autizmit Te Të Rriturit?
Shenjat e autizmit te të rriturit mund të ndryshojnë nga një person te tjetri. Disa lidhen me komunikimin dhe marrëdhëniet shoqërore, ndërsa të tjera me rutinat, interesat dhe reagimet ndaj stimujve shqisorë.
Prania e një ose disa prej këtyre karakteristikave nuk mjafton për të përcaktuar nëse një person është me autizëm. Ato duhen parë në kontekstin e historisë së zhvillimit dhe të mënyrës se si personi funksionon në jetën e përditshme.
1. Vështirësi në komunikimin dhe ndërveprimin shoqëror
Disa të rritur me autizëm mund ta kenë të vështirë të kuptojnë nënkuptimet, ironinë, sarkazmën ose gjuhën e trupit. Në disa situata, mund të mos jetë e qartë se kur duhet të ndërhyjnë në bisedë, si ta interpretojnë reagimin e tjetrit ose si të kuptojnë nëse një koment duhet marrë fjalë për fjalë.
Këto vështirësi mund të shfaqen në mënyra të ndryshme:
- Vështirësi për të kuptuar disa rregulla të pashkruara të komunikimit.
- Paqartësi në interpretimin e shprehjeve të fytyrës ose tonit të zërit.
- Preferencë për komunikim të drejtpërdrejtë dhe të qartë.
- Vështirësi për të krijuar ose ruajtur disa marrëdhënie shoqërore.
2. Lodhje pas situatave shoqërore
Një person mund të kalojë disa orë me miqtë, të marrë pjesë në një aktivitet ose të komunikojë gjatë gjithë ditës në punë, por më pas të ndihet i rraskapitur dhe të ketë nevojë për qetësi.
Për disa të rritur me autizëm, situatat shoqërore kërkojnë përqendrim të vazhdueshëm. Ata mund të përpiqen të kuptojnë reagimet e të tjerëve, të mendojnë se çfarë duhet të thonë dhe të përshtatin sjelljen e tyre me situatën.
Megjithatë, lodhja shoqërore nuk është shenjë e autizmit në vetvete. Ajo mund të lidhet edhe me ankthin, stresin ose faktorë të tjerë. Rëndësi ka të kuptohet nëse është pjesë e një modeli më të gjerë karakteristikash.
3. Nevoja për rutina dhe vështirësi me ndryshimet
Disa persona me autizëm ndihen më të qetë kur e dinë paraprakisht se çfarë do të ndodhë gjatë ditës. Ndryshimet e papritura në orar, planet e anuluara ose situatat e panjohura mund të shkaktojnë shqetësim.
Për shembull, ndryshimi i papritur i detyrave në punë mund ta bëjë më të vështirë organizimin e pjesës tjetër të ditës. Personit mund t’i duhet më shumë kohë për t’u përshtatur me situatën e re.
4. Ndjeshmëri ndaj zhurmave, dritave dhe stimujve të tjerë
Një tjetër karakteristikë e mundshme e autizmit është mënyra e ndryshme e përpunimit të stimujve shqisorë.
Disa persona mund të shqetësohen nga zhurmat e forta, dritat, aromat ose teksturat e caktuara. Një qendër tregtare e mbushur me njerëz, një restorant me muzikë të lartë ose një ambient me shumë stimuj mund të jetë veçanërisht lodhës.
Të tjerë mund të mos i vënë re disa stimuj që njerëzit përreth i perceptojnë lehtësisht.
Kur këto situata shkaktojnë mbingarkesë, mund të ndihmojë zgjedhja e ambienteve më të qeta, planifikimi paraprak ose marrja e pushimeve gjatë ditës.
5. Interesa të veçanta dhe sjellje të përsëritura
Disa persona me autizëm kanë interesa shumë të thelluara për tema të caktuara. Mund të kalojnë shumë kohë duke mbledhur informacion, duke studiuar hollësi ose duke u përqendruar në aktivitete që u interesojnë.
Mund të shfaqen gjithashtu sjellje të përsëritura, si lëvizja e gishtave, lëkundja e trupit ose përsëritja e disa fjalëve dhe shprehjeve. Këto sjellje mund ta ndihmojnë personin të përqendrohet ose të përballojë shqetësimin.
Maskimi Social: Pse Disa Të Rritur Me Autizëm Nuk Dallohen Lehtë?
Maskimi social është një nga arsyet pse autizmi mund të mos identifikohet deri në moshë adulte.
Ai përfshin përpjekjet për të fshehur ose për të kompensuar disa karakteristika autike, me qëllim që personi të përshtatet më lehtë në situata shoqërore.
Maskimi social mund të përfshijë:
- Kopjimin e mënyrës se si flasin ose sillen njerëzit e tjerë.
- Përgatitjen paraprake të bisedave dhe përgjigjeve.
- Përpjekjen për të ruajtur kontaktin me sy, edhe kur ndihet e parehatshme.
- Kontrollin e shprehjeve të fytyrës dhe tonit të zërit.
- Fshehjen e shqetësimit që shkaktojnë zhurmat ose situatat shoqërore.
Për shembull, një person mund të mësojë si të sillet në një bisedë duke vëzhguar dhe imituar njerëzit përreth. Nga jashtë mund të duket se komunikon pa vështirësi, por kjo nuk do të thotë se situata është e lehtë për të.
Maskimi mund ta ndihmojë një person të përshtatet në punë ose në marrëdhënie, por përpjekja e vazhdueshme për të fshehur vështirësitë mund të jetë rraskapitëse dhe të ndikojë në mirëqenien emocionale.
Pse Autizmi Mund Të Zbulohet Vetëm Në Moshë Adulte?
Ka disa arsye pse autizmi nuk identifikohet gjithmonë gjatë fëmijërisë.
Disa persona kanë aftësi të mira gjuhësore, rezultate të mira në shkollë ose arrijnë të përmbushin përgjegjësitë e përditshme. Për këtë arsye, vështirësitë e tyre mund të mos vihen re nga familja, mësuesit ose njerëzit përreth.
Në raste të tjera, karakteristikat e autizmit mund të jenë interpretuar si ndrojtje, perfeksionizëm, ankth ose vështirësi në përshtatje.
Edhe ndryshimet e mëdha në jetë mund t’i bëjnë disa vështirësi më të dukshme. Fillimi i universitetit, një punë e re, krijimi i një familjeje ose shtimi i përgjegjësive mund të kërkojnë mënyra të reja përballimi që personi nuk i ka përdorur më parë.
Kjo nuk do të thotë se autizmi ka filluar në atë moment. Mund të jetë thjesht periudha kur karakteristikat e tij bëhen më të dukshme ose më të vështira për t’u menaxhuar.
Si Diagnostikohet Autizmi Në Moshë Adulte?
Nëse dyshoni se mund të keni autizëm, hapi i parë është të kërkoni një vlerësim profesional.
Diagnoza e autizmit te të rriturit nuk vendoset vetëm nga një simptomë apo nga një test online. Profesionisti shqyrton historinë e zhvillimit, komunikimin, marrëdhëniet shoqërore, sjelljet, interesat dhe ndikimin e tyre në jetën e përditshme.
Çfarë Përfshin Vlerësimi Për Autizmin?
Konsulta fillestare: Diskutohen shqetësimet që ju kanë shtyrë të kërkoni vlerësim dhe situatat që ju duken të vështira.
Historia e fëmijërisë: Shqyrtohen përvojat e hershme, mënyra e komunikimit dhe marrëdhëniet me të tjerët. Kur është e mundur, mund të merren parasysh edhe kujtimet e familjarëve ose dokumentet e mëparshme.
Vlerësimi klinik: Profesionisti shqyrton karakteristikat e komunikimit dhe ndërveprimit shoqëror, sjelljet e përsëritura, interesat dhe ndjeshmëritë shqisore. Sipas nevojës, mund të përdoren intervista dhe instrumente të standardizuara.
Vlerësimi i gjendjeve të tjera: Ankthi, depresioni dhe ADHD-ja mund të shfaqen së bashku me autizmin ose të kenë disa karakteristika të ngjashme. Prandaj, është e rëndësishme të vlerësohet e gjithë situata.
Nuk ekziston një test i vetëm që mund të përcaktojë autizmin në çdo rast. Testet online mund të shërbejnë si pikënisje për të diskutuar shqetësimet tuaja me një profesionist, por nuk zëvendësojnë vlerësimin diagnostik.
Çfarë Ndryshon Pas Diagnozës Së Autizmit?
Marrja e diagnozës në moshë adulte mund të sjellë emocione të ndryshme. Disa njerëz ndiejnë lehtësim, sepse më në fund kanë një shpjegim për përvojat e tyre. Të tjerë mund të ndihen të pasigurt ose të mendojnë për situatat e së kaluarës që kanë qenë të vështira për ta.
Nuk ka një reagim të vetëm të saktë. Secili person e përjeton diagnozën në mënyrën e vet dhe mund të ketë nevojë për kohë për ta kuptuar se çfarë do të thotë për të.
1. Kuptoni më mirë nevojat tuaja
Diagnoza mund t’ju ndihmojë të kuptoni pse disa ambiente ju lodhin, pse keni nevojë për rutina ose pse disa situata shoqërore ju kërkojnë më shumë përpjekje.
Kjo mund t’ju ndihmojë të dalloni situatat që ju shkaktojnë shqetësim dhe të gjeni mënyra më të përshtatshme për t’i përballuar.
2. Kërkoni mbështetjen që ju nevojitet
Në varësi të nevojave tuaja, mund të ndihmojnë komunikimi më i qartë në punë, një mjedis më i qetë, organizimi i aktiviteteve ose mundësia për të bërë pushime kur ndiheni të mbingarkuar.
Nuk është e nevojshme të ndryshoni gjithçka menjëherë. Mund të filloni duke kuptuar cilat situata ju krijojnë më shumë vështirësi dhe çfarë ju ndihmon të ndiheni më mirë.
3. Kërkoni mbështetje profesionale
Disa persona me autizëm përjetojnë ankth, depresion ose vështirësi në marrëdhënie. Në këto raste, mbështetja profesionale mund të ndihmojë në trajtimin e këtyre shqetësimeve dhe në përmirësimin e cilësisë së jetës.
4. Njihuni me njerëz që kanë përvoja të ngjashme
Për disa persona, bisedat me të tjerë që kanë përvoja të ngjashme mund të jenë burim mirëkuptimi dhe mbështetjeje. Megjithatë, nuk ka një mënyrë të vetme për ta përjetuar diagnozën. Çdo person duhet të ketë mundësinë të zgjedhë çfarë i përshtatet.
Si Mund Të Ndihmojë Psikoterapia Te Të Rriturit Me Autizëm?
Psikoterapia nuk synon ta zhdukë autizmin apo të ndryshojë identitetin e personit. Ajo mund të ndihmojë në përballimin e vështirësive emocionale dhe në gjetjen e mënyrave më të përshtatshme për të menaxhuar jetën e përditshme
Në varësi të nevojave individuale, puna terapeutike mund të përqendrohet te:
- Menaxhimi i ankthit dhe stresit.
- Kuptimi dhe rregullimi i emocioneve.
- Përballimi i situatave që shkaktojnë mbingarkesë.
- Komunikimi dhe marrëdhëniet me të tjerët.
- Vendosja e kufijve dhe shprehja e nevojave personale.
- Trajtimi i ankthit ose depresionit, kur janë të pranishëm.
Për shembull, një person që ndihet i rraskapitur pas një dite pune mund të punojë me terapistin për të kuptuar cilat situata i kërkojnë më shumë energji dhe si mund ta organizojë ditën në mënyrë më të përshtatshme.
Është e rëndësishme që profesionisti të ketë njohuri për autizmin te të rriturit dhe të përshtatë mënyrën e punës sipas nevojave të personit. Qëllimi është të përmirësohet mirëqenia, jo të detyrohet personi të fshehë karakteristikat e veta.
Pyetje Të Shpeshta Për Autizmin Në Moshë Adulte
A mund të jem me autizëm edhe nëse jetoj në mënyrë të pavarur?
Po. Disa persona me autizëm punojnë, studiojnë dhe jetojnë në mënyrë të pavarur. Megjithatë, pavarësia nuk e përjashton autizmin dhe nuk mjafton për të përcaktuar nëse një person është me autizëm.
A mund të diagnostikohet autizmi në moshën 30 ose 40 vjeç?
Po. Autizmi mund të identifikohet në moshë adulte, edhe kur shenjat nuk janë njohur gjatë fëmijërisë. Vlerësimi profesional merr parasysh historinë e zhvillimit dhe karakteristikat aktuale të personit.
A mjafton një test online për të kuptuar nëse kam autizëm?
Jo. Një test online nuk mund të vendosë diagnozë. Nëse rezultatet ju bëjnë të mendoni se mund të keni karakteristika të autizmit, mund t’i diskutoni ato me një profesionist të kualifikuar.
A mund të kem autizëm dhe ankth në të njëjtën kohë?
Po. Autizmi mund të bashkëjetojë me ankthin, depresionin, ADHD-në dhe gjendje të tjera. Një vlerësim i plotë ndihmon në kuptimin e nevojave dhe vështirësive që përjetoni.
A Mund Të Trajtohet Autizmi?
Autizmi është një gjendje neurozhvillimore e përjetshme. Megjithatë, mbështetja e përshtatshme mund të ndihmojë në përballimin e vështirësive të caktuara, trajtimin e gjendjeve shoqëruese dhe përmirësimin e cilësisë së jetës.
Përfundim: Të kuptosh veten nuk është kurrë vonë
Autizmi nuk e përcakton të gjithë identitetin e një personi. Të kuptosh nevojat e tua dhe të gjesh mbështetjen e përshtatshme mund të jetë një hap i rëndësishëm drejt një jete më të përshtatur me mënyrën tënde të të funksionuarit.
Nëse keni shqetësime rreth shëndetit mendor ose dëshironi të kuptoni më mirë vështirësitë që përjetoni në jetën e përditshme, biseda me një profesionist mund të jetë një pikënisje e mirë.
Në Klinika EGO mund të informoheni për shërbimet psikologjike dhe mundësitë e konsultimit, sipas nevojave tuaja.
Për më shumë informacion, vizitoni www.ego.al.
Burime
Harvard Health Publishing – Autism: The challenges and opportunities of an adult diagnosis
Autism Speaks – Signs of autism in adults
Mayo Clinic Press – Diagnosed with autism as an adult: What to know