Deliri është një gjendje akute në të cilën funksionimi i trurit ndryshon papritur, duke ndikuar në vëmendje, vetëdije, orientim, kujtesë dhe mënyrën se si personi percepton realitetin. Mund të shfaqet brenda disa orëve ose ditëve dhe simptomat mund të ndryshojnë gjatë ditës.
Por çfarë e shkakton? Si mund ta dallojmë nga demenca apo një problem psikologjik? Dhe kur duhet kërkuar ndihmë profesionale?
Çfarë Është Deliri?
Deliri, i njohur edhe si delirium, është një çrregullim akut i vëmendjes dhe vetëdijes. Personi mund të ketë vështirësi të përqendrohet, të mos kuptojë ku ndodhet, të mos njohë njerëzit përreth ose të ketë ndryshime të shpejta në sjellje dhe perceptim.
Një nga karakteristikat më të rëndësishme të delirit është fillimi i papritur. Ndryshe nga shumë çrregullime të tjera që zhvillohen gradualisht, deliriumi mund të shfaqet brenda disa orëve ose ditëve.
Simptomat gjithashtu mund të luhaten gjatë ditës. Një person mund të duket relativisht i orientuar në mëngjes dhe shumë konfuz ose i shqetësuar gjatë natës.
Sipas literaturës mjekësore, deliri zakonisht lidhet me një shkak mjekësor, medikamente, substanca ose një kombinim faktorësh.
Cilat Janë Simptomat E Delirit?
Simptomat mund të ndryshojnë nga një person te tjetri, por më të zakonshmet përfshijnë:
- vështirësi në përqendrim;
- konfuzion për kohën ose vendin;
- ndryshime të shpejta në sjellje;
- probleme me kujtesën;
- të folur të çorganizuar;
- përgjumje të theksuar;
- agjitacion ose shqetësim;
- ndryshime të humorit;
- halucinacione;
- çrregullime të ciklit gjumë–zgjim;
- vështirësi për të ndjekur një bisedë.
Personi mund të mos jetë në gjendje të kuptojë se çfarë po ndodh rreth tij. Në disa raste mund të besojë se ndodhet në një vend tjetër ose se njerëzit përreth tij kanë një qëllim që nuk ekziston.
Është e rëndësishme të kuptohet se jo të gjithë personat me delir janë të shqetësuar ose agresivë. Disa bëhen shumë të qetë dhe të përgjumur. Kjo formë quhet delirium hipoaktiv dhe mund të jetë më e vështirë për t’u vënë re.
Pse Ndodh Deliri?
Deliri zakonisht ka një shkak që duhet kërkuar.
Ndër shkaqet më të zakonshme janë:
Infeksionet
Infeksionet mund të shkaktojnë ndryshime të menjëhershme në funksionimin e trurit, veçanërisht tek personat e moshuar.
Dehidratimi dhe çrregullimet metabolike
Mungesa e lëngjeve ose ndryshimet në elektrolite, nivelin e sheqerit në gjak dhe oksigjenimin e organizmit mund të kontribuojnë në shfaqjen e deliriumit.
Medikamentet
Disa medikamente mund të shkaktojnë ose përkeqësojnë deliriumin, veçanërisht kur përdoren në kombinime të caktuara ose tek persona vulnerabël.
Alkooli dhe substancat
Si përdorimi i disa substancave, ashtu edhe ndërprerja e menjëhershme e alkoolit ose substancave të tjera mund të shkaktojë delir.
Pas operacionit
Deliri është relativisht i zakonshëm pas disa ndërhyrjeve kirurgjikale, sidomos tek personat e moshuar. Faktorë të ndryshëm si anestezia, dhimbja, medikamentet, mungesa e gjumit dhe stresi fizik mund të kontribuojnë.
Sëmundje të tjera
Problemet neurologjike, çrregullimet e funksionimit të organeve dhe gjendje të tjera serioze mjekësore mund të shoqërohen gjithashtu me delirium.
Si Shfaqet Deliri Në Jetën E Përditshme?
Imagjinoni një person që është shtruar në spital pas një infeksioni. Në mëngjes ai komunikon normalisht me familjen. Në mbrëmje fillon të pyesë:
“Ku jam? Pse jam këtu?”
Më pas mund të mos njohë familjarët, të përpiqet të largohet nga dhoma ose të thotë se po sheh njerëz në korridor, edhe pse askush nuk është aty. Disa orë më vonë mund të qetësohet dhe të duket më i orientuar.
Ky ndryshim i shpejtë është karakteristik për deliriumin. Simptomat mund të shfaqen, të përkeqësohen dhe më pas të zbuten përsëri.
Deliri Dhe Halucinacionet: Cili Është Ndryshimi?
Deliri dhe halucinacionet shpesh ngatërrohen. Deliri është një gjendje klinike. Halucinacionet janë një simptomë që mund të shfaqet gjatë saj.
Një person me delir mund të:
- shohë njerëz që nuk janë aty;
- dëgjojë zëra;
- besojë se ndodhet në një vend tjetër;
- interpretojë gabimisht atë që po ndodh rreth tij.
Pra, halucinacionet mund të jenë pjesë e deliriumit, por një person që ka halucinacione nuk ka domosdoshmërisht delir.
Kjo është një nga arsyet pse vlerësimi profesional është i rëndësishëm.
A Është Deliri Një Problem Psikologjik?
Jo domosdoshmërisht.
Edhe pse simptomat e deliriumit mund të duken psikologjike për shembull, paranoja, halucinacionet, konfuzioni ose ndryshimet e sjelljes deliri shpesh është pasojë e një problemi fizik ose mjekësor.
Për këtë arsye, kur shfaqet konfuzion i papritur, duhet të kërkohet fillimisht një vlerësim mjekësor.
Një psikolog në Tiranë mund të jetë pjesë e kujdesit psikologjik dhe të ndihmojë në vlerësimin e funksionimit emocional e njohës, por deliriumi kërkon një vlerësim të plotë për të identifikuar shkakun e mundshëm.
Në varësi të situatës, mund të përfshihen mjeku, neurologu, psikiatri, psikologu dhe profesionistë të tjerë shëndetësorë.
Si Trajtohet Deliri?
Trajtimi fokusohet kryesisht tek shkaku i deliriumit.
Nëse shkaku është një infeksion, trajtohet infeksioni. Nëse një medikament po kontribuon në simptomat, mjeku mund të rivlerësojë trajtimin.
Gjithashtu është e rëndësishme të krijohet një ambient që ndihmon orientimin e personit.
Mund të ndihmojnë:
- një ambient i qetë;
- ndriçimi i përshtatshëm;
- orientimi për kohën dhe vendin;
- ruajtja e rutinës së gjumit;
- hidratimi;
- përdorimi i syzeve ose aparateve të dëgjimit kur nevojiten;
- praninë e njerëzve të njohur, kur është e përshtatshme.
Medikamentet përdoren vetëm në situata të caktuara dhe sipas vlerësimit mjekësor. Trajtimi i shkakut është pjesa më e rëndësishme e menaxhimit të deliriumit.
Kur Duhet Kërkuar Ndihmë?
Konfuzioni që shfaqet papritur nuk duhet neglizhuar.
Nëse një person që zakonisht është i orientuar fillon papritur të mos njohë njerëzit, të mos kuptojë ku ndodhet, të ketë halucinacione, të bëhet shumë i përgjumur ose shumë i agjituar, duhet të kërkohet vlerësim i menjëhershëm mjekësor.
Deliri mund të jetë shenjë e një problemi serioz shëndetësor dhe nuk duhet trajtuar thjesht si “sjellje e çuditshme” ose si një problem psikologjik.
A Mund Të Parandalohet Deliri?
Jo të gjitha rastet mund të parandalohen, por disa masa mund të ulin rrezikun, veçanërisht tek personat vulnerabël.
Mbajtja e hidratimit, gjumi i rregullt, orientimi në kohë dhe hapësirë, përdorimi i mjeteve ndihmëse për shikimin dhe dëgjimin dhe shmangia e përdorimit të panevojshëm të medikamenteve janë ndër masat që mund të ndihmojnë në disa situata.
Në ambiente spitalore, identifikimi i hershëm i faktorëve të rrezikut dhe ndërhyrjet jo-farmakologjike janë pjesë e rëndësishme e parandalimit të deliriumit.
Kur Mund T’ju Ndihmojë Një Psikolog Në Tiranë?
Jo çdo konfuzion është delir dhe jo çdo ndryshim i sjelljes është shenjë e një çrregullimi psikologjik.
Një psikolog në Tiranë mund të ndihmojë në vlerësimin e simptomave psikologjike, emocionale dhe njohëse, veçanërisht kur personi ose familjarët kanë shqetësime rreth ndryshimeve në sjellje, ankthit, stresit, perceptimit ose funksionimit të përditshëm.
Megjithatë, kur ndryshimi i gjendjes mendore është i papritur, sidomos kur shoqërohet me çorientim ose halucinacione, prioriteti është vlerësimi mjekësor për të përjashtuar një shkak akut.
Të kuptosh çfarë është deliri dhe ta dallosh nga demenca, halucinacionet apo çrregullimet e tjera psikologjike është e rëndësishme për të kërkuar ndihmën e duhur në kohën e duhur.
Nëse vëreni një ndryshim të papritur në gjendjen mendore të një personi, mos e konsideroni thjesht si “hutim”. Kërkimi i menjëhershëm i ndihmës profesionale mund të jetë shumë i rëndësishëm.
BURIMI
National Institute for Health and Care Excellence (NICE) – Delirium: prevention, diagnosis and management.
Merck Manual Professional Edition – Delirium.
American Psychiatric Association – DSM-5-TR: Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders.